پانوشت‌هایی بر خیام

خیام و لذتجویی

به سراغ خیام و مرادش از لذت برویم، خیامی که برخلاف خیل بزرگان ادب ما از «شاهد» نمی‌گوید و در عوض از «زن» سخن می‌گوید و فهمش از «شراب» همان مایع سکرآوری است که عوام مراد می‌کنند، نه آن مایع استعاری که عارفان بی‌جسم می‌نوشیدند.

خیام آتئیست بود یا ندانم‌گرا؟

به نظر می‌رسد خیام در برخی از رباعی‌های خود وجود خداوند را زیر سؤال می‌برد و درعین‌حال در برابر پرسش‌‌هایی مانند پرسش از مبدأ هستی موضع شک‌گرایانه‌ای می‌گیرد. آیا خیام آتئیست است یا شک‌گرا و ندانم‌گرا؟

لذت، دریافتن دم و قانون هستی در جهان‌بینی خیام

در رباعیات خیام، تغییر و تحولاتی را که در جهان رخ می‌دهد می‌توان در قالب تکرار یک رویداد تبیین کرد: ذرات و اتمها از حالتی و شکلی به حالت و شکل دیگری در می‌آیند. ذراتی ثابت در جهان وجود دارند. در هر گوشه تعدادی از آنها به شکلی و حالتی به یکدیگر می‌پیوندند و پدیده‌ای را می‌آفرینند. همه‌ی این پدیده‌ها به وجود می‌آیند و از بین می‌روند، آغازی دارند و رفته رفته رو به پایان می‌روند یعنی در گذار و گذرا هستند. آنچه ثابت است پیوند ذرات با هم و سپس جدایی شدن آنها از یکدیگر و تکرار مدام این چرخه است.

آیا تناقضی بین جبرگرایی و توصیه به لذت در اشعار خیام وجود ندارد؟

خیام از یک سو در برخی از رباعی‌های خود تاکید می‌کند آنچه روی خواهد داد از ازل مشخص شده است و در واقع نوعی جبرگرایی را می‌پذیرد و گاهی به همین دلیل و گاهی به دلایلی دیگر تاکید می‌کند باید از زندگی خود لذت ببریم و از غم و غصه و بیم و امید نسبت به جهانی دیگر بر حذر باشیم. آیا تناقضی در این امر وجود ندارد؟

 

گر بر فَلَکم دست بُدی چون یزدان

تصور عمده‌ی ما انسانها از خداوند، شخصی است دارای اهداف و برنامه‌ که اراده به انجام آنها می‌کند. در این راستا، دانش و توانایی… 

 

کاین آمدن و رفتنم از بهر چه بود؟

یکی از پرسش‌هایی که دیر یا زود در زندگی با آن مواجه می‌شویم، پرسش از معنای زندگی است. پرسشی که در واقع بحران است. …

 

گر آمدنم به من بدی، نامدمی

پیش از آنکه هر یک از ما «به دنیا بیاییم» کجا بوده‌ایم؟ در طرح این پرسش «به دنیا آمدن» اصطلاحی است که ما برای «زاده شدن»…

 

انگار که نیستی 

در این نوشته، بررسی‌هایی پیرامون مصرع «انگار که نیستی چو هستی خوش باش» از خیام صورت گرفته است. 

بستن منو